De aanbevelingen van SEVEN gaan over de manieren om het energieverbruik in Nederland gelijkmatiger over de dag te spreiden – en zo piekuren te vermijden – en om Nederlandse woningen zodanig te isoleren dat de beleidsdoelstellingen worden gehaald. Het rapport van SEVEN zal worden meegenomen in een Interdepartementaal Bestuurlijk Overleg (IBO) over woningisolatie.

Om in 2050 volledig aardgasvrij te zijn, heeft de regering met gemeenten afgesproken dat in 2030 anderhalf miljoen woningen en andere gebouwen aardgasvrij moeten zijn. Ondanks uitgebreide subsidieregelingen en de aanzienlijke financiële draagkracht van huiseigenaren, worden echter te weinig woningen geïsoleerd volgens de norm die nodig is om deze beleidsdoelstellingen te halen. Tegelijkertijd moet de piekbelasting van huishoudens worden verminderd om congestie van het elektriciteitsnet te verminderen.

Participatieve modellering om complexe systemen in kaart te brengen

Deze twee gedragingen staan niet op zichzelf. Beslissingen over isolatie en elektriciteitsverbruik worden gevormd door een complexe wisselwerking tussen persoonlijke, sociale en structurele factoren. Het ministerie vroeg SEVEN om met behulp van hun systeemmethodologie inzicht te verschaffen in deze complexe wisselwerking.

SEVEN heeft daarom voor elke beleidsvraag drie groepsbijeenkomsten georganiseerd voor het opstellen van modellen, waarbij de diverse belanghebbenden – uit de politiek, de wetenschap, het maatschappelijk middenveld en de praktijk – werden samengebracht om gezamenlijk de causale structuren, die aan deze problemen ten grondslag liggen, in kaart te brengen.

Door belangrijke variabelen, feedbackloops, versterkende en balancerende dynamieken en potentiële omslagpunten te identificeren, helpt het opstellen van groepsmodellen om te ontdekken waar interventies de grootste systemische invloed kunnen hebben. SEVEN vatte hun inzichten samen in een rapport, dat een systeemkaart van de twee gedragingen en een aantal beleidsaanbevelingen bevat.

Beleidsaanbevelingen met de grootste hefboomwerking

SEVEN analyseerde de feedbackloops die een toename van het beoogde gedrag kunnen versnellen of blokkeren en gebruikte erkende system thinking-kaders om een lijst op te stellen met de beleidsaanbevelingen met de grootste potentiële hefboomwerking. Dit zijn interventies die, in plaats van geïsoleerde of eenmalige maatregelen, invloed hebben op de onderliggende structuren die het gedrag bepalen. Dergelijke interventies kunnen gelijktijdig meerdere delen van het systeem beïnvloeden.

Hieronder volgen enkele van de gedane beleidsaanbevelingen. Voor een volledig overzicht, een gedetailleerde motivering en een link naar bestaande wetenschappelijke literatuur kunt u het rapport lezen dat is geschreven door Fabian Dablander en Sezin Ekinci, met bijdragen van Jan-Willem Bolderdijk, John Grin, Frenk van Harreveld, André Nollkaemper, Vítor Vasconcelos en Ted Jan Post.

Isoleren naar de Standaard

1. Zorg voor beleidsstabiliteit en voorspelbaarheid voor isolatie naar de standaard. Vermijd frequente, onvoorspelbare wijzigingen in isolatie gerelateerde subsidies, normen en regelgeving. Bied een duidelijke routekaart voor de lange termijn m.b.t. de isolatiestandaard, zodat huishoudens, professionals en financiers kunnen plannen. Faseer noodzakelijke veranderingen transparant in met voldoende vooraankondiging.
2. Bouw een sterke, onafhankelijke adviesinfrastructuur voor isolatie. Investeer in hoogwaardige, onafhankelijke en lokaal toegankelijke isolatieadviesdiensten (bijv. loketten, gemeentelijke of regionale adviseurs) die huishoudens helpen begrijpen wat haalbaar is in hun woning, praktische en procedurele barrières verlagen, en hen begeleiden van eerste interesse tot het isoleren naar de standaard.
3. Breid de professionele capaciteit voor isolatie naar de standaard uit en coördineer deze. Vergroot de beschikbaarheid van gekwalificeerde isolatieprofessionals door uitgebreide opleidings- en certificeringstrajecten, en verbeter het behoud, de coördinatie en de matching tussen huishoudens en installateurs.
4. Stuur sociale ervaringen actief aan door slechte gevallen te minimaliseren en goede te versterken. Versterk kwaliteitsnormen, garanties en klachtenmechanismen om negatieve isolatie-ervaringen te verminderen, en investeer in communicatie- en peer-to-peer initiatieven die positieve ervaringen zichtbaar maken, zoals buurtambassadeurs, voorbeeldwoningen en duidelijke voor-en-na voorbeelden.

Vervolgonderzoek

Gezien de beschikbare tijd en middelen zijn het ministerie en SEVEN overeengekomen om een kwalitatieve systeemkaart op te stellen. Dit heeft al verschillende systeeminzichten opgeleverd. De beleidsmakers waarmee SEVEN heeft samengewerkt, waardeerden met name het participatieve element van de modelleringsaanpak, dat heeft bijgedragen aan een gedeeld begrip van het complexe systeem dat ten grondslag ligt aan gedragsverandering.

Voor vervolgonderzoek bevelen de auteurs aan om een kwantitatieve dimensie toe te voegen. Door de sterkte van de relatie tussen variabelen en de tijdschaal waarop ze veranderen te schatten, wordt het mogelijk om de effecten van (combinaties van) interventies kwantitatief in te schatten.

Volgens hen zou dit de beleidsrelevantie versterken, omdat het duidelijker zou worden welke interventies het meest effectief zijn en waar de belangrijkste ‘draaiknoppen’ in het systeem zich bevinden.